همه چیز درباره آپنه خواب؛ از علائم تا راه‌های درمان

آپنه خواب مشکلی است که طی آن تنفس فرد در طول خواب به‌طور موقت و مکرر متوقف می‌شود؛ اتفاقی که ممکن است خودش از آن بی‌خبر باشد. این اختلال ساده به نظر می‌رسد، اما در واقع می‌تواند سلامت قلب، مغز و حتی کیفیت زندگی را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد. 

خیلی وقت‌ها خستگی مداوم، تمرکز پایین یا حتی سردردهای صبحگاهی ریشه در همین مشکل دارند. در ادامه این مقاله از دکتر زهرا سادات خاتمی نگاهی به علائم، دلایل و روش‌های درمان آپنه خواب خواهیم داشت.

آپنه خواب چیست؟

آپنه خواب (Sleep Apnea) یک اختلال تنفسی شایع در حین خواب است که در آن فرد به طور مکرر دچار وقفه‌های تنفسی می‌شود. این مشکل ممکن است بارها در طول شب تکرار شود و اغلب با خروپف بلند، نفس‌نفس زدن یا بیدار شدن ناگهانی همراه است. 

خیلی از افراد حتی متوجه نمی‌شوند که چنین مشکلی دارند، اما اثرات آن را در طول روز با احساس خستگی، خواب‌آلودگی و کاهش تمرکز تجربه می‌کنند. آپنه خواب می‌تواند به دلایل مختلفی مثل انسداد راه‌های هوایی یا اختلال در عملکرد مغز ایجاد شود و اگر درمان نشود، ممکن است در درازمدت به سلامت قلب و سایر اندام‌ها آسیب بزند. خوشبختانه این اختلال قابل شناسایی و درمان است.

انواع آپنه خواب: کدام نوع خطرناک‌تر است؟

 1. آپنه انسدادی خواب

شایع‌ترین نوع آپنه خواب، آپنه انسدادی است که در آن تنفس در حین خواب به طور مکرر کاهش می‌یابد یا متوقف می‌شود. این وضعیت معمولاً به دلیل انسداد یا تنگی راه‌های هوایی فوقانی ایجاد می‌شود؛ جایی که عضلات گلو، کام نرم یا زبان ممکن است به داخل مجرا سقوط کرده و مسیر هوا را ببندند.

 فرد ممکن است بدون آنکه خود آگاه باشد بارها در طول شب برای چند ثانیه بیدار شود تا تنفس دوباره آغاز شود. این اختلال با خرخر، حرکات ناگهانی بدن و کاهش اکسیژن خون همراه است که می‌تواند در درازمدت باعث اختلال در ریتم قلب و آسیب به اندام‌های حیاتی شود.

2. آپنه مرکزی خواب

در نوع مرکزی آپنه خواب، مشکل نه از انسداد راه هوایی بلکه از اختلال در عملکرد مغز ناشی می‌شود. مغز سیگنال‌های لازم را به عضلات تنفسی ارسال نمی‌کند و به همین دلیل، فرد حتی تلاش نمی‌کند نفس بکشد. این وضعیت معمولاً با بیماری‌های جدی مانند آسیب به ساقه مغز، نارسایی قلبی، اختلالات تیروئیدی یا بیماری‌های عصبی مانند پارکینسون و آلزایمر همراه است. 

همچنین ممکن است پس از سکته مغزی، التهاب مغز یا ضربه‌های مغزی ایجاد شود. هرچند گاهی این نوع آپنه می‌تواند بدون بیماری زمینه‌ای هم دیده شود، اما اغلب در افراد مسن و مردان شایع‌تر است.

3. سندرم آپنه خواب ترکیبی یا پیچیده

در برخی افراد، همزمان دو نوع آپنه خواب—یعنی آپنه انسدادی و آپنه مرکزی—با هم دیده می‌شود که به آن سندرم آپنه خواب پیچیده یا ترکیبی گفته می‌شود. این نوع، معمولاً زمانی تشخیص داده می‌شود که بیمار با استفاده از درمان‌های مرسوم برای آپنه انسدادی، همچنان علائم آپنه را تجربه می‌کند و بررسی‌های بعدی نشان می‌دهند که بخش دیگری از مشکل ناشی از اختلال در عملکرد مغز است.

مهم‌ترین علائم آپنه خواب که باید جدی بگیرید

• خروپف بلند و مداوم، مخصوصاً در آپنه انسدادی خواب
• توقف موقت تنفس در خواب که توسط دیگران قابل مشاهده است
• بیدار شدن ناگهانی با احساس تنگی نفس یا خفگی
• خشکی دهان و گلو هنگام بیدار شدن
• سردرد صبحگاهی
• مشکل در به خواب رفتن یا بی‌خوابی شبانه
• بیدار شدن مکرر در طول شب، از جمله برای ادرار کردن
• خواب‌آلودگی شدید و خستگی در طول روز
• کاهش تمرکز و مشکلات حافظه
• تحریک‌پذیری و تغییرات خلقی
• تعریق شبانه
• اختلالات جنسی مانند کاهش میل جنسی یا اختلال نعوظ
• سوزش سردل و ناراحتی گوارشی در شب
• افزایش سریع وزن
• دندان‌قروچه در خواب

تشخیص آپنه خواب چگونه انجام می‌شود؟

اگر علائمی مثل وقفه تنفسی در خواب، دندان‌قروچه یا تعریق زیاد شبانه داشتید، بهتر است به بهترین جراح و متخصص گوش، حلق و بینی در تهران مراجعه کنید. پزشک با معاینه و بررسی سابقه‌تان تصمیم می‌گیرد که آزمایش خواب انجام دهید. 

مهم‌ترین تست، پلی‌سومنوگرافی است که یک شب در آزمایشگاه خواب و زیر نظر تکنسین انجام می‌شود و فعالیت مغز، تنفس، ضربان قلب و میزان اکسیژن خون را بررسی می‌کند. یک روش ساده‌تر هم تست خواب خانگی است که با چند حسگر انجام می‌شود، اما دقتش کمتر است و برای بعضی مشکلات خواب مناسب نیست. بعد از این بررسی‌ها، پزشک می‌تواند نوع و شدت آپنه خواب شما را تشخیص داده و درمان مناسب را پیشنهاد کند.

روش‌های درمان آپنه خواب: کدام روش برای شما مناسب است؟

درمان خانگی آپنه خواب

در مواردی که آپنه خواب خفیف است، تغییر سبک زندگی خیلی کمک کننده است. کاهش وزن مخصوصا برای کسانی که اضافه وزن دارند بسیار مؤثر است و حتی کاهش ۱۰ درصدی وزن می‌تواند تعداد وقفه‌های تنفسی را کاهش دهد. 

علاوه بر این، اجتناب از مصرف الکل و داروهای خواب‌آور که باعث افتادگی مسیر هوایی می‌شوند، اهمیت بالایی دارد. در مواردی که وقفه‌ها تنها هنگام خوابیدن به پشت رخ می‌دهد، استفاده از بالش‌های گوه‌ای یا تکنیک‌های خوابیدن به پهلو توصیه می‌شود. 

همچنین برای کسانی که دچار گرفتگی بینی یا مشکلات سینوسی هستند، استفاده از اسپری بینی یا نوار تنفسی می‌تواند تنفس را بهبود بخشد. اجتناب از کم‌خوابی نیز برای بهبود کیفیت خواب ضروری است.

درمان مکانیکی با فشار مثبت مسیر هوایی (PAP)

استفاده از دستگاه‌های PAP رایج‌ترین و مؤثرترین درمان برای بیشتر بیماران آپنه انسدادی متوسط تا شدید است. این دستگاه‌ها با ایجاد فشار مثبت هوا، از بسته شدن راه هوایی جلوگیری می‌کنند. انواع مختلف دستگاه‌ها شامل CPAP (فشار مثبت مداوم)، Bi-Level PAP (فشار متفاوت در دم و بازدم)، Auto CPAP (تنظیم خودکار فشار) و دستگاه Adaptive Servo-Ventilation (ASV) برای آپنه مرکزی هستند. موفقیت درمان به استفاده منظم و صحیح از این دستگاه‌ها وابسته است.

دستگاه‌های جلوآورنده فک پایین

برای بیماران با آپنه انسدادی خفیف تا متوسط، دستگاه‌های دهانی که فک پایین را به جلو می‌برند، می‌توانند مسیر هوایی را باز نگه دارند و جلوی انسداد زبان را بگیرند. این دستگاه‌ها باید توسط تیم تخصصی شامل پزشک خواب و دندانپزشک آموزش دیده تجویز و تنظیم شوند تا بهترین نتیجه حاصل شود.

تحریک عصب هیپوگلوسال 

این روش نوین شامل کاشت دستگاهی زیرپوستی در قفسه سینه است که با تحریک عصب هیپوگلوسال باعث حرکت زبان به سمت جلو شده و راه هوایی را باز نگه می‌دارد. این دستگاه هنگام خواب با کنترل از راه دور فعال می‌شود و برای بیمارانی که روش‌های دیگر موثر نبوده یا مناسب نیست، گزینه‌ای کارآمد به شمار می‌رود.

جراحی خواب

جراحی معمولاً زمانی پیشنهاد می‌شود که درمان‌های محافظه‌کارانه و دستگاه‌های فشار هوایی مؤثر نباشند یا بیمار به مشکلات ساختاری مانند انحراف تیغه بینی، بزرگی لوزه‌ها، یا ناهنجاری‌های فک مبتلا باشد. 

روش‌های جراحی خواب شامل سومنوپلاستی (کاهش بافت نرم با انرژی رادیوفرکانسی)، برداشتن لوزه برای تعریض مسیر هوایی، جراحی اصلاحی فک و جراحی بینی برای رفع انسدادهای بینی است. این روش‌ها معمولاً به صورت سرپایی و با دوره نقاهت کوتاه انجام می‌شوند.

درمان دارویی و مدیریت بیماری‌های مرتبط

در برخی موارد، داروهایی مانند استازولامید یا تئوفیلین می‌توانند به بهبود آپنه خواب کمک کنند، اما داروهای آرام‌بخش معمولاً توصیه نمی‌شوند. درمان بیماری‌های زمینه‌ای مانند نارسایی قلبی یا آلرژی‌های بینی نیز نقش مهمی در کاهش شدت آپنه دارد. کنترل فشار خون، دیابت و سایر بیماری‌های همراه می‌تواند ریسک عوارض آپنه را کاهش دهد.

آیا آپنه خواب درمان قطعی دارد؟

پاسخ به نوع آپنه خواب بستگی دارد. در برخی موارد، مانند آپنه انسدادی خواب، کاهش وزن یا انجام جراحی می‌تواند به بهبود یا حتی درمان کامل کمک کند. با این حال، همه انواع این اختلال قابل درمان قطعی نیستند و تشخیص مناسب توسط پزشک در انتخاب روش درمان نقش دارد.

آیا آپنه خواب خطرناک است؟

واقعیت این است که بله، این اختلال می‌تواند عوارض زیادی داشته باشد و حتی گاهی خطرناک باشد. افرادی که دچار آپنه خواب هستند، در طول شب بارها نفس‌شان برای چند لحظه قطع می‌شود. این وقفه‌های تنفسی می‌تواند باعث خروپف، تعریق زیاد، حرکات بدنی در خواب و البته بی‌خوابی برای خود فرد و حتی اطرافیانش شود. اگر فرد مشکل زمینه‌ای مثل بیماری قلبی داشته باشد، این اختلال می‌تواند خطر سکته قلبی یا مغزی را بالا ببرد و در موارد نادری حتی منجر به مرگ شود.

آپنه خواب فقط خواب شب را مختل نمی‌کند؛ بلکه روی سلامت کلی بدن هم تأثیر می‌گذارد. از جمله عوارض آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خواب‌آلودگی شدید در طول روز و چرت‌های ناگهانی، که هنگام رانندگی یا کار می‌تواند خطرساز باشد
• اختلال در ضربان قلب (آریتمی)
• فشار خون بالا و افزایش احتمال نارسایی قلبی
• خطر مرگ ناگهانی قلبی

در واقع، این اختلال فقط محدود به دستگاه تنفسی نیست. مغز، قلب و بسیاری از اندام‌های دیگر بدن درگیر می‌شوند. اگر به آن توجه نکنیم، ممکن است مشکلاتی مثل سردردهای مزمن، بدخلقی، خستگی دائم، اختلال حافظه، مشکل در خواب، دیابت نوع ۲، مشکلات کبدی و حتی سندرم متابولیک را تجربه کنیم. به همین دلیل، اگر نشانه‌هایی از آپنه خواب دارید، بهتر است آن را جدی بگیرید و درمان را شروع کنید.

چگونه می‌توان از آپنه خواب جلوگیری کرد؟

برای پیشگیری از آپنه خواب نمی‌توان همه عوامل را کنترل کرد، اما با رعایت موارد زیر می‌توان احتمال بروز آن را کاهش داد:

• حفظ وزن در محدوده سالم
• پیروی از رژیم غذایی مغذی و فعالیت بدنی منظم
• ایجاد و حفظ عادات خواب سالم، مانند ساعت خواب منظم و دوری از وسایل الکترونیکی پیش از خواب
• کنترل بیماری‌های زمینه‌ای مانند فشار خون، کلسترول و دیابت نوع ۲
• انجام معاینات پزشکی منظم، حداقل سالی یک‌بار
• خودداری از مصرف سیگار و نوشیدنی‌های الکلی

سخن آخر

آپنه خواب یک مشکل شایع اما جدی است که باعث قطع موقت تنفس در خواب می‌شود و اگر درمان نشود، می‌تواند به فشار خون بالا، بیماری قلبی، سردرد و خستگی مزمن منجر شود. این اختلال در سه نوع مختلف دیده می‌شود و ممکن است چندین بار در طول شب تکرار شود. هر کسی ممکن است دچار آن شود، اما بیشتر در مردان مسن و دارای اضافه‌وزن دیده می‌شود. تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند از بسیاری از عوارض خطرناک آن جلوگیری کند.